Υπερβολική Ζωή στη Γη;

Το φάσμα του υπερπληθυσμού έκανε την εμφάνισή του το 2008, λόγω της μείωσης των αποθεμάτων τροφίμων και της ραγδαίας περιβαλλοντικής υποβάθμισης. Τα στοιχεία είναι τρομαχτικά: 218.000 νέα στόματα χρειάζονται τροφή κάθε μέρα, 80 εκατομμύρια κάθε χρόνο, με έναν παγκόσμιο πληθυσμό που πλέον βρίσκεται κοντά στα 7 δισεκατομμύρια.

Ο υπερπληθυσμός όμως είναι ένα ζήτημα πολιτιστικό εκτός από στατιστικό, το οποίο έχει απασχολήσει τον άνθρωπο από την αρχή. Τον 4ο αιώνα Π.Χ., όταν ο παγκόσμιος πληθυσμός ήταν μόλις 200 εκατομμύρια, ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης πρότειναν τον αυστηρό έλεγχο των γεννήσεων από το κράτος. Οι οπαδοί της κάθε πλευράς βρίσκονται σε αντιδικία έκτοτε, με τους «πληθυσμιακούς» να ισχυρίζονται ότι ο υπερπληθυσμός είναι μια οφθαλμαπάτη και τους μαλθουσιανούς να προειδοποιούν για τις συνέπειες.

Για αρκετό καιρό δεν υπήρχαν διαθέσιμα στατιστικά στοιχεία και η συζήτηση ήταν καθαρά φιλοσοφική, θρησκευτική ή πολιτική. Πλέον, υπάρχουν πολλά δεδομένα, αλλά οι θέσεις εξακολουθούν να είναι περισσότερο ιδεολογικές ή θρησκευτικές. Η διαφωνία σχετίζεται με τα θεμελιώδη ερωτήματα για την ζωή και την αξία της, εξ ου και το πάθος το οποίο βγάζει.

Το ζήτημα του υπερπληθυσμού έχει μια μεταβαλλόμενη γεωμετρία, η οποία σχετίζεται με τις πρώτες ύλες. Μπορεί να υποθέσει κανείς ότι 40.000 χρόνια πριν, όταν όλοι οι άνθρωποι δεν ήταν παρά μισό εκατομμύριο, δεν υπήρχαν προβλήματα, αλλά οι κοινωνικές ομάδες των κυνηγών-συλλεκτών περιορίζονταν μόνο στα 25-50 άτομα από το μέγεθος της περιοχής η οποία χρειαζόταν για να τους θρέψει – 10-25 τετραγωνικά χιλιόμετρα ανά άνθρωπο. Μια μεγαλύτερη ομάδα θα είχε πρόβλημα να βρει τροφή.

Ακόμα και με την εισαγωγή της καλλιέργειας στη διάρκεια της νεολιθικής επανάστασης, στο 5000-8000 Π.Χ, η γεωγραφία επέβαλε τον κατακερματισμό. Στην αρχαία Ελλάδα, οι κάτοικοι των επιμέρους περιοχών οργανώνονταν σε ανεξάρτητες πόλεις-κράτη, δηλαδή κλειστά κελιά όπου η πληθυσμιακή πίεση γινόταν αισθητή. Αυτό οδήγησε στην συναίσθηση του δημογραφικού ζητήματος: Το πολιτικό κλίμα δεν ήταν πρόσφορο για έναν υψηλό δείκτη γεννήσεων.

Στην Πολιτεία και στους Νόμους, ο Πλάτων όρισε τον τέλειο πληθυσμό με όρους έκτασης και διαθέσιμων πόρων και περιέγραψε τους τρόπους κοινωνικής οργάνωσης και λειτουργίας που απαιτούνταν για να επιτευχθεί. Ο Αριστοτέλης έκανε το ίδιο στα Πολιτικά του: «Μια σπουδαία πόλη δεν μπορεί να συγχέεται με μια πολυπληθή πόλη». Ο ίδιος πίστευε ότι ένας υπερβολικός πληθυσμός δεν ήταν συμβατός με την τάξη και καθιστούσε εύκολη την υπονόμευση των δικαιωμάτων των πολιτών από εξωγενείς παράγοντες. Επίσης, ο μεγάλος πληθυσμός σήμαινε την ύπαρξη πολλών φτωχών ανθρώπων και τον κίνδυνο εξεγέρσεων. Τον Αριστοτέλη απασχολούσε περισσότερο η διατήρηση της τάξης, παρά οι φυσικοί πόροι και η τροφή. Η δημογραφική επιστήμη την αρχαία Ελλάδα έθεσε λοιπόν τις βάσεις για τον διάλογο στη σύγχρονη περίοδο – με την ευγονική, την μαλθουσιανή και την ξενοφοβική θεώρηση.

Καθώς αυξανόταν η κυριαρχία της Ρώμης, η κλίμακα άλλαξε, αλλά όχι απαραίτητα και οι ιδέες. Η κρατική πολιτική έτεινε να υποστηρίζει την πληθυσμιακή ανάπτυξη, κάτι που ήταν πρωτότυπο αλλά και αποτυχημένο, αφού οι ρωμαϊκές γεννήσεις ήταν χαμηλότερες σε σχέση με άλλους πολιτισμούς. Ο Λίβιος δικαιολόγησε την εισβολή των Ρωμαίων στη Γαλατία, ισχυριζόμενος ότι οι Γαλάτες είχαν επιτεθεί πρώτοι ώστε να τακτοποιήσουν το πρόβλημα υπερπληθυσμού που αντιμετώπιζαν.

Μετά την επέκταση του χριστιανισμού στην Ευρώπη, κατά τον 3ο-5ο αιώνα, η συζήτηση τέθηκε από το πολιτικό επίπεδο στο θρησκευτικό και ηθικό. Πλέον αφορούσε την αξία της αγαμίας και τον γάμο.

Παρά τον πόλεμο, την πείνα, την υψηλή βρεφική θνησιμότητα και τις επιδημίες, οι πληθυσμοί στην Ευρώπη αυξάνονταν διαρκώς, τουλάχιστον μέχρι την πανούκλα στα μέσα του 14ου αιώνα, η οποία εξολόθρευσε το 45% του ευρωπαϊκού πληθυσμού. Μάλιστα, κατά περιόδους παρατηρήθηκαν εστίες υπερπληθυσμού. Ήδη από τα τέλη του 11ου αιώνα, η Δύση μετέτρεψε την αριθμητική υπεροχή σε πλεονέκτημα: Το 1095, ο πάπας Ουρβανός ο Β’ ήταν σε θέση να στείλει παραπάνω άνδρες για την ανακατάληψη της Ιερουσαλήμ.

Απουσία αξιόπιστων στατιστικών, οι θεολόγοι, οι φιλόσοφοι και άλλοι μελετητές συνέχιζαν να αναλύουν τα δημογραφικά ζητήματα μέχρι τις αρχές του 19ου αιώνα. Το έργο του Τόμας Μάλθους σημάδεψε την έλευση ενός νέου επιπέδου ανάλυσης. Ο Βρετανός οικονομολόγος και κληρικός πίστευε ότι η πληθυσμιακή αύξηση ήταν πάντοτε πιο ταχεία από την αύξηση της παραγωγής τροφής, γεγονός που θα οδηγούσε σε υπερπληθυσμό και λιμοκτονία. Η επιλογή ήταν ανάμεσα στο να μην γίνει τίποτα και να υποστεί ο άνθρωπος την καταστροφική παρέμβαση της φύσης ή να ελεγχθούν οι γεννήσεις και μάλιστα μέσω της διακοπής κάθε βοήθειας προς τους φτωχούς, ώστε να γίνουν «υπεύθυνοι», δηλαδή να γεννούν μόνο όσοι έχουν τα μέσα για να θρέψουν και να μορφώσουν τα τέκνα τους. Ο Μάλθους πίστευε ότι η επεκτεινόμενη φτώχεια είναι απειλή για όλη την ανθρωπότητα.

Ο Γάλλος φιλόσοφος και σοσιαλιστής, Πιέρ-Ζόζεφ Προυντόν, θεωρούσε ότι δεν υπήρχε πρόβλημα υπερπληθυσμού: «Υπάρχει μόνο ένας περιττός άνθρωπος στη Γη και αυτός είναι ο κ. Μάλθους», δήλωνε. Η φτώχεια εξαπλώνεται, είπε, λόγω του περιουσιακού συστήματος, το οποίο δίνει υπερβολική δύναμη σε ορισμένους. Ο Καρλ Μαρξ απέρριπτε επίσης την πίστη του Μάλθους σε ένα «πληθυσμιακό αξίωμα», δηλαδή σε έναν παγκόσμιο φυσικό νόμο κατά τον οποίο οι γεννήσεις ήταν πάντα περισσότερες από την ανάπτυξη της παραγωγής. Αυτό που έχει σημασία, σύμφωνα με τον Μαρξ, δεν ήταν το μέγεθος του πληθυσμού, αλλά η διανομή του πλούτου.

Η όλη συζήτηση δεν προχώρησε παραπέρα μέχρι τα μέσα του 20ου αιώνα, όταν ο παγκόσμιος πληθυσμός διπλασιάστηκε από τα 3 δισεκατομμύρια το 1950 στα 6,1 το 2000. Οι δημογράφοι, οι οικονομολόγοι, οι φιλόσοφοι, οι ιστορικοί και οι πολιτικοί αντιμάχονταν έντονα προσπαθώντας να εξηγήσουν τι σημαίνει η αύξηση αυτή. Ορισμένοι υποστήριξαν την επέκταση της ζωής, άσχετα από την ποιότητα αυτής. Οι ρεαλιστές ανέδειξαν την ανάγκη ελέγχου της. Οι «πληθυσμιακοί» έλεγαν ότι ήταν ζήτημα άνισης ανάπτυξης, παρά δημογραφικής αύξησης. Οι σύγχρονοι μαλθουσιανοί απαντούσαν ότι η στάση αυτή θα καταδίκαζε εκατοντάδες εκατομμύρια ανθρώπους στην πείνα. Από το 1980 και μετά, η διαμάχη απέκτησε και μια οικολογική διάσταση.

Σήμερα, οι αντι-μαλθουσιανοί δείχνουν τα σημάδια της αλλαγής: Οι δείκτες γεννήσεων καταρρέουν, ακόμα και στις φτωχές χώρες. Αυτό εξηγεί την «δημογραφική επανάσταση» που ανέφερε το 1934 ο Γάλλος πολιτικός Αδόλφος Λαντρί, ο οποίος πίστευε ότι η αυξημένη παραγωγή τροφής καθιστούσε το ζήτημα της σχέσης πληθυσμού-φυσικών πόρων άσχετο.

Έχει ειπωθεί ότι ο πληθυσμός θα σταθεροποιηθεί στα 9 δισεκατομμύρια το 2050 και στα 10 το 2150. Οι περισσότεροι δημογράφοι συμφωνούν ότι αφού η Γη μπορεί να θρέψει 10 δισεκατομμύρια ανθρώπους, πως γίνεται να υπάρχει υπερπληθυσμός στα 7 δισεκατομμύρια; Λένε επίσης ότι αφού 1 δις άνθρωποι υποφέρουν από τον υποσιτισμό και ακόμη 2 δις είναι φτωχοί, τότε είναι ζήτημα διανομής των διαθέσιμων πόρων. Είναι όμως επιθυμητή η αύξηση του πληθυσμού σε αυτά τα επίπεδα;

Το 1997, ο Σαλμάν Ρουσντί έγραψε ένα γράμμα στον έκτο δισεκατομμυριοστό άνθρωπο, που γεννήθηκε εκείνη τη χρονιά: «Έχει αποδειχτεί αδύνατο σε πολλά μέρη του κόσμου, να εμποδιστεί η αύξηση του πληθυσμού του ανθρώπου από το να φτάσει σε επικίνδυνα επίπεδα. Να κατηγορείς εν μέρει τον υπερπληθυσμό για την παραπληροφόρηση από τους πνευματικούς οδηγούς του είδους μας. Στη ζωή σου, ίσως γίνεις μάρτυρας της έλευσης του ένατου δισεκατομμυριοστού πολίτη. Αν πάρα πολλοί άνθρωποι γεννιόνται ως αποτέλεσμα των θρησκευτικών αντιδράσεων ενάντια στον έλεγχο των γεννήσεων, τότε πάρα πολλοί άνθρωποι πεθαίνουν επίσης εξαιτίας τους».

Το 2011 αναμένεται η άφιξη του έβδομου δισεκατομμυριοστού πολίτη. Αυτός ή αυτή έχει πιθανότητα 70% να γεννηθεί ως μέλος μιας ατυχούς οικογένειας σε μια φτωχή χώρα. Θα έπρεπε προετοιμάζουμε το καλωσόρισμά του ή την απολογία μας;

 

(Ο Ζορζ Μινουά είναι ιστορικός και συγγραφέας του βιβλίου «Weight of nymbers: The historical obsession with overpopulation»)

Advertisements

~ από jammamon στο Ιουλίου 17, 2011.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: